یکی از مشکلات عمومی و اصلی آکواریم داران نگهداری و حفظ PH در یک میزان ثابت است. خیلی از افراد متوجه اهمیت نقش PH و فاکتورهایی که بر روی آن تأثیر می گذارند، نیستند.
زمانیکه PH را در نظر می گیریم، بیشتر از اینکه هدف خود را، حفظ کردن یک PH ثابت فرض کنیم، باید سعی کنیم هدف ما متعادل نگاه داشتن آن باشد. اگر چه ممکن است PH=7 بهترین و مطلوبترین PH برای ماهیان باشد ولی در هر مقداری بین 6/6 و 8/7 ماهی ها می توانند به زندگی عادی خود ادامه بدهند. ما به عنوان آکواریم دار باید از اتفاقاتی که موجب تغییرات ناگهانی PH می شود، جلوگیری نماییم.
خاصیت تغییر پذیری PH آب می تواند بوسیله ظرفیت بافرینگ شناخته شود. شما می توانید ظرفیت سیستم بافرینگ خود را با اندازه گیری میزان سختی آب بدست آورید. میزان سختی بین 4-6 یا کمی بالاتر معمولا برای نگه داشتن سیستم بافری و به تبع آن نگهداری یک PH ثابت کافی می باشد. وقتی که سختی آب آکواریم شما زیر 4 باشد، به این معنی است که سیستم بافرینگ کافی نیست و احتمال سقوط PH وجود دارد. وقتی که میزان PH بالاست سختی آب را بین 6 تا 12 فرض می کنیم. اکثر آکواریم داران میزان کربنات را برای تنظیم درجه سختی انتخاب می کنند که میزان کربنات کلسیم در آب می باشد. این تست همچنین برای نگهداری و تنظیم یک سیستم بافری مناسب، مؤثر است که برای آن اندازه گیری یکی از مقادیر سختی کل و یا سختی کربنات لازم است، ولی اینکه هر دو را مستقلاً اندازه گیری کنیم نیاز نیست. خوشبختانه آکواریم شما معمولاً دارای منبعی طبیعی از کانی های نامحلولی است که یک سیستم بافری تشکیل می دهند و PH را در حد مطلوب حفظ می کنند. تمام این کانی های نامحلول روی هم سختی تام آب آکواریم شما را می سازند. شما نیاز دارید که تست سختی تام را انجام دهید. دانستن این که PH آب آکواریم شما در حد مناسب است نمی تواند گویای موفقیت کامل باشد. تنها با انجام تست سختی تام است که می توانید پیش بینی کنید PH بعد از آنکه تنظیم شد در همان حد باقی خواهد ماند یا خیر. این مسئله ناشی از چرخه های بیولوژیکی طبیعی است که در آکواریم شما روی می دهند. مانند تنفس ماهی ها و ضایعات و کثیفی های معلق و ته نشین شده که نتیجه آن خنثی شدن یون بیکربنات ساخته شده بوسیله سیستم بافرینگ است. آکواریم داران بوسیله تعویض های مکرر و منظم آب آکواریم و نگهداری های روتین، مثلاً تعویض فـیلتر و تمیز کردن تصفیه زیر شنی، این نقصان را جبران می کنند و بدینوسیله به سختی آب می افزایند.
در اینجا بطور خلاصه توضیح می دهیم که چرا هر یک از این نگهداری های روتین آکواریم، برای پایدار نگهداشتن PH لازم هستند. باید بدانید هر کجا که در آکواریم شما ذرات زائد انباشته می شوند، تولید تجمعی از فرآورده های فسفاتی می کنند. تجمع مواد زائد بر روی بستر ماسه ای و لایه فـیلتر شما میزان فسفات را در آکواریم افزایش می دهد. یونهای فسفات آزاد می توانند با مواد بافری کلسیمی پیوند تشکیل داده و موجبات ته نشین شدن کلسیم را در آکواریم فراهم کنند. به این شکل توانایی تنظیم و تعادل PH کاهش می یابد. به همین دلیل است که تمیز نگهداشتن لایه فـیلتر، بستر، فضای زیر ماسه ها و تعویض های مکرر قسمتی از آب، بسیار با اهمیت می باشد. بعلاوه آب شیر محتوی یونهای بافری می باشد و شما می توانید با تعویض مکرر بخشی از آب به جایگزینی این یونهای بافری از دست رفته کمک کنید. این مسئله در مورد تمام آکواریم ها اهمیت دارد چرا که تنفس ماهی ها و ذرات زائد انباشته شده به تنهایی می توانند سبب کاهش توانایی سیستم بافری در تنظیم PH شوند.
حال سؤالی که مطرح می شود این است که اگر ماهیی که قصد نگهداری از آن را داریم نیاز به یک PH مخصوصی داشت چه کاری باید انجام دهیم. اگر PH آبی که ماهی شما آن را ترجیح می دهد نزدیک به PH طبیعی آب موجود در آکورایم شما است، توصیه می شود که تغییری در آن اعمال نکنید. در غیر اینصورت، یعنی اگر PH طبیعی آب آکواریم شما از PH مورد نیاز ماهیی که قصد نگهداری از آن را دارید زیاد فاصله دارد، کارهایی هست که باید انجام دهید.
اجازه بدهید با روش افزایش سطح PH شروع کنیم. امروزه تعداد زیادی افزایش دهنده PH در فروشگاه ها وجود دارد. محصولات مایع را وقتی به تنهایی استفاده کردم، در حد 50/50 با موفقیت همراه بود. همچنین نیاز به محصولی دارید که بتوانید با آن توان سیستم بافری آکواریم خود را بالا ببرید. برای نگهداری PH در یک مقیاس بالا، به شما استفاده از یک بستر بافری مثل مرجان های خرد شده را پیشنهاد می کنم. شما می توانید این مرجانهای خرد شده را به آکواریم کنونی خود اضافه نمایید. من خودم مرجانهای خرد شده را داخل یک کیسه توری قرار داده و آنرا زیر بستر آکواریم جای داده ام. برای اینکه PH آکواریم خود را در حدود 6/7 حفظ کنید، به ازای هر 40 لیتر آب نیاز به 1 کیلوگرم مرجان خرد شده دارید. برخی از آکواریم داران، این کیسه محتوی مرجان های خرد شده را مانند یک لایه در سیستم فـیلترینگ خود قرار می دهند. این متد به شما اجازه استفاده از مرجان های خرد شده درشت تر را نمی دهد. اما اگر شما در حد کمی نیازمند تعدیل و سازگاری در سیستم بافری خود هستید این روش می تواند مؤثر باشد. اگر ترجیح می دهید که از مرجانهای خرد شده استفاده نکنید، پودرهای زیاد دیگری در بازار وجود دارد که عمل افزایش سختی آب یا خاصیت قلیایت آنرا انجام می دهند. شما به راحتی توانید این پودرها را طبق دستورالعمل آن به آکواریم خود بیافزایید. البته این متدها گرایش به ایجاد تغییرات شدید در سختی آب دارند که اگر در تنظیم سختی و PH ورزیده و با تجربه نباشید، ممکن است خطرناک باشند. بی خطرترین متد همان استفاده از مرجان های خرد شده می باشد.پس از اینکه توانایی بافرینگ آکواریم خود را تقویت نمودید، می توانید PH آب را در درجه دلخواه تنظیم کرده و به آکواریم بیافزایید. محصولات زیادی در فروشگاه ها موجود است که اینکار را انجام می دهند. اغلب اوقات آبی که برای آکواریم استفاده می کنید به طور طبیعی دارای PH بالایی است و شما فقط نیازدارید که با اضافه کردن مرجانهای خرد شده به تقویت سیستم بافری خود کمک نمایید تا بتوانید PH را در همین سطح بالا حفظ و نگهداری کنید.
اما پایین آوردن PH کاری سخت تر است. اگر فکر می کنید که می توانید براحتی با اضافه کردن مواد کاهش دهنده PH سطح آنرا پایین بیاورید کاملاً در اشتباه هستید، چرا که سیستم بافری شما بسادگی و بسرعت میزان آنرا به همان مقدار طبیعی خود افزایش خواهد داد. در واقع شما باید یونهای بافری را از آب آکواریم خود جدا کنید، به این شکل می توانید PH آب را نیز پایین بیاورید. بهترین راه برای انجام این کار اینست که یک دستگاه پالاینده آب ( دستگاهی که آب را سبک می کند ) تهیه کنید. این دستگاه آب شیر را بوسیله یونهای رزین که در خود دارد فـیلتر می کند. آبی که حاصل می شود عاری از نمک و کانی های دیگر است و در واقع آبی است سبک و با سختی صفر.
درکارگاه های پرورش ماهی معمولاً از این دستگاه برای کاهش سختی آب و در واقع بدست آوردن آبی با سختی صفر ( آب سبک ) استفاده می کنند. این وسیله که داخل آن ماده شیمیایی بنام رزین یا صمغ شیمیایی است املاح اضافی آب را بخود گرفته و آب سبک و صفر درست می کند. قیمت این دستگاه گران است ولی چون مکانیسم ساده ای دارد می توان نمونه دست ساز آن را ساخت.
استفاده از این دستگاه بهترین روش برای پالایش آب و در نهایت بدست آوردن آبی است که مخصوص استفاده در آکواریم می باشد. همانطور که گفته شد بدون داشتن یک آب پالایش شده نیز می توانید PH آب را با مواد مخصوص اینکار کاهش دهید، ولی این تنظیم فقط یک یا نهایتاً دو روز پایدار خواهد ماند و بزودی دوباره به میزان اولیه خود بازخواهد گشت. ضمن اینکه این پایین آمدن و بالا رفتن مجدد PH، خطرناک تر و بدتر ازPH نامناسبی است که شما از ابتدا داشتید.
این را هم باید اضافه کنم که برخی از آکواریم داران برای بدست آوردن آبی با سختی کم، از زغال سنگ استفاده می کنند. با قرار دادن زغال سنگ در فـیلتر تصفیه کننده آب و یا قرار دادن یک لایه از آن در زیر بستر آکوراریم می توانید سختی آب خود را کاهش دهید. این تکنیک نیز می تواند بخوبی مؤثر باشد ولی دارای پیچیدگی بیشتری است و کمتر قابل پیش بینی می باشد و احتمالاً بهتر است که آکواریم داران کم تجربه از آن دوری نمایند.
من به شخصه این طور فکر می کنم که بسیار آسانتر است اگر از ماهی هایی استفاده کنید که مناسب PH طبیعی آب آکواریم شما هستند. بخصوص اگر آب آکواریم شما دارای PH بالایی باشد، صدها نوع ماهی وجود دارند که می توانند براحتی در PH 6/6 تا 8/7 زندگی و رشد کنند.
مطمئن باشید که کنترل PH برای مبتدیان، تجربه ای بسیار ناامید کننده است. من حدس می زنم 50% از مشکلاتی که در آکواریمهای جدید روی می دهند نتیجه همین کوشش آکواریم داران مبتدی برای تغییر میزان PH است.البته برخی از آکورایم داران واقعاً نیاز به تنظیم PH دارند و این یک نیاز مبرم برای آنان است ولی برای اکثر آنها همان PH طبیعی آبی که استفاده می کنید می تواند مناسب باشد.
متن فوق برگرفته از وبلاگ دنياي آبزيان هست كه ايشان هم اين مطلب رو زحمت كشيدن از يه متن انگليسي ترجمه كردن.

با تشکر از metmet عزیز

عوامل اصلي در نگهداري يك آكواريوم:
پس از تهيه آكواريوم و تامين وسايل مورد نياز اوليه كه براي نگهداري و حفظ سلامت ماهيان آكواريومي ضرورت دارد ، توجه و رعايت برخي از نكات، باعث داشتن ماهيان زيبا و شاد مي‌شود، كه رضايت هر بيننده‌اي را به خود جلب مي‌نمايد. اين عوامل عبارتند از :
1- اكسيژن كافي

اكسيژن مورد نياز ماهيان زينتي را بايستي توسط گياهان آبزي و تهويه مداوم آب آكواريوم بوسيله پمپ هوا و بطور همزمان تأمين كرد ،كمبود اكسيژن خطرناكترين عاملي است كه باعث تلفات سريع ماهي درآكواريوم مي‌‌شود .عواملي كه در تأمين اكسيژن بطور مستقيم و غير مستقيم دخالت دارند عبارتند از:
ـ تعداد ماهي در آكواريوم:
هر چه تعداد ماهي در آكواريوم زيادتر باشد، توليد اكسيژن نيز در آن بهمان نسبت بايستي بيشتر باشد .اكثراً هر جفت ماهي به حدود 20 الي 50 سانتي متر مربع از وسعت سطح آكواريوم نياز دارد البته اين مقدار به اندازه ماهي نيز بستگي دارد، مثلاً ماهي گوپي در حدود 20 سانتي متر به فضاي آكواريومي نيــاز دارد، در حاليكـــه ماهي دم شمشيري بزرگ در حدود 50 سانتي مترفضا نياز دارد. يك ماهي 9 سانتي متري در حدود 65 سانتيمتر فضا نياز دارد، در اين فضاي محدود فقط ماهيها زنده هستند و براي رشد و نمو به سه برابر اين فضا نياز دارند.
ـ سطح آب آكواريوم
يكي ديگر از عوامل توليد اكسيژن، سطح آب آكواريوم است كه هر چه سطح آب آكواريوم در مجاورت بيشتر هوا باشد، ميزان تبادلات گازي و در نتيجه اكسيژن محلول در آب افزايش خواهد يافت . زياد بودن سطح آب توانايي جذب اكسيژن هوا توسط ماهيها را در موقع قطع برق و كم شدن اكسيژن محلول در آب زيادتر خواهدكرد.
ـ گياهان آبزي
يكي از مهمترين عوامل تامين اكسيژن آب آكواريوم گياهان آبزي هستندكه در مقابل تابش نور خورشيد يا نور مصنوعي با عمل فتوسنتز توليد اكسيژن در محيط آبي مي كنند.

2- نور كافي
گياهان و ماهيها مانند اكثر موجودات زنده براي رشد و نمو و سلامت خود احتياج به نور دارند. بيشتر گونه هاي ماهيان زينتي مي توانند در نور كم سالم و زنده بمانند ولي رشد و نمو و توليدومثل آنها ممكن است بطور طبيعي انجام نشود زماني كه گياه آبزي در داخل آكواريوم وجود ندارد، بايد آكواريوم روزانه چندين ساعت در معرض تابش نور قرار گيرد.
بنابراين همواره بايستي آكواريوم در جايي قرار گيرد كه روزانه باندازه كافي نور خورشيد بطورغيرمستقيم به آن بتابد. در صورت استفاده از نور مصنوعي آكواريوم را در هر نقطه اي از اتاق مي توانــيم قرار دهيم، اما در موقع تاريكي مطلق، روشن كردن ناگهاني چراغ باعث ناراحتي ماهيها مي‌شود و گاهي اوقات در اثر روشن شدن ناگهاني چراغ ماهيها از آكواريوم به بيرون پريده و باعث مرگ و مير خود مي‌شوند.

3- درجه حرارت مناسب
اغلب مردم فكر مي كنند كه ماهيان زينتي بايد در درجه حرارت بالا نگهداري شوند، ولي بعلت اينكه برخي گونه‌هاي ماهيان زينتي جزو گونه‌هاي مناطق غيراستوايي و يا معتدل محسوب مي‌شوند ، نگهداري همه ماهيها در يك درجه حرارت يكسان كار درستي نمي باشد. ماهيها مي توانند 5 تا 6 درجه تغيير حرارت را در حالت طبيعي و يا بصورت تغييرات طبيعي تحمل نمايند و بعلت اينكه در طبيعت در شبها دماي آب حداقل چند درجه از روز كمتر مي‌شود ، اين تغيير درجه حرارت تاثير ناگواري بر روي ماهيها، حتي ماهيهاي باردار و يا تخم دار و نيز تخمها و نوزادهاي آنها نخواهد داشت.
بطور كلي افزايش درجه حرارت آب از حد مجاز خطرناكتر از كاهش آن مي باشد، زيرا با افزايش درجه حرارت بهمان نسبت از اكسيژن محلول در آب كاسته خواهد شد. بطور كلي درجه حرارت لازم براي نگهداري ماهيان زينتي بين 22 تا 25 درجه سانتي گراد مي باشد.

4- بهداشت آكواريوم
آكواريوم در صورت تميز و سالم بودن باعث لذت بيشتر آبزيان درون خود است. تميز بودن آكواريوم و سلامت ماهيها تا حدودي لازم و ملزوم يكديگر مي باشند. مواد زائد غذائي حاصله از تغذيه غير صحيح، تابش بيش از حد نور، تهويه نامناسب و عدم دقت كافي در گزينش و به كار بردن آنچه كه بايستي در داخل آكواريوم قرار‌گيرد، باعث اختلال در كار آكواريوم و خراب شدن آب و نامساعد شدن محيط زيست ماهيها و سرانجام آماده شدن محيط براي رشد و نمو انگلها، ميكربها و ساير عوامل بيماريزا و در نتيجه از بين رفتن ماهيها‌ مي‌شود.

5- تغذيه صحيح
تغذيه صحيح اثر بسيار مطلوبي در سلامت ماهيها و مقاومت آنها در برابر انواع بيماريها و انگلها دارد. هرچه شرايط داخل آكواريوم بهتر باشد، ماهيها سالمتر بوده و در برابر بيماريها مقاومتر خواهند بود. هر ذره از مواد غذايي زائد در داخل آكواريوم مي تواند باعث رشد و نمو عوامل ناخواسته و در نتيجه آلوده شدن آب گردد. اين مواد نه تنها رشد و نمو ميكربها و فيتوپلانكتونها را تسريع مي كند، بلكه باعث رشد و نمو قارچها و ساير عوامل آلودگي زا مي گردند.
در تغذيه ماهيها بايستي دقت كافي بعمل آيد تا پس از چند دقيقه هيچگونه غذاي زائدي در كف آكواريوم باقي نماند. اگر به ماهي كمتر از نيازش غذا داده شود بهتر از اين است كه آنقدر به آن غذا داده شود كه نتوانند بخورند و در كف آكواريوم جمع شود و باعث رشد و نمو باكتريها گردد.


منبع:ـ عمادي ، حسين. آكواريوم ماهيان آب شيرين